Mogelijkheden tot het maken van afwijkende afspraken

Van sommige wettelijke bepalingen in het private arbeidsrecht (met name in het Burgerlijk Wetboek) is het mogelijk afwijkende afspraken te maken. In andere gevallen zijn wettelijke bepalingen dwingend voorgeschreven, daar mogen partijen niet (ten nadele van de werknemer) van afwijken.

Dwingend recht

Het private arbeidsrecht kent wettelijke bepalingen die dwingend voorgeschreven zijn. Partijen mogen dan geen afspraken maken die (ten nadele van de werknemer) van die wettelijke bepalingen afwijken. Deze dwingendrechtelijke bepalingen zijn er namelijk om de werknemer te beschermen.

Een voorbeeld van een dwingendrechtelijke bepaling is de loondoorbetalingsverplichting van de werkgever tijdens ziekte van de werknemer (artikel 629, eerste lid, van boek 7 van het Burgerlijk wetboek). Als een werknemer ziek is, heeft hij volgens de wet gedurende 104 weken recht op 70% van zijn loon (waarvan de eerste 52 weken minimaal het wettelijk minimumloon). Als een werkgever met zijn werknemer afspreekt dat hij de werknemer tijdens het eerste ziektejaar slechts 30% doorbetaalt, of een bedrag dat lager is dan het wettelijk minimumloon, dan is dat in strijd met deze dwingendrechtelijke bepaling. De gemaakte afspraak geldt in dit geval niet (die is nietig), in plaats daarvan geldt de wettelijke bepaling.

Met de invoering van de Wet normalisering rechtspositie ambtenaren (Wnra) gaat ook de Wet minimumloon en minimumvakantiebijslag gelden voor de overheidswerkgevers die nu onder de huidige Ambtenarenwet vallen. In de Wet minimumloon en minimumvakantiebijslag is bepaald dat bedingen die in strijd zijn met de wet, nietig zijn.

Mogelijkheden om af te wijken

Er zijn ook wettelijke bepalingen waar wel afwijkende afspraken over gemaakt mogen worden. De wet schrijft ook voor op welke manier van deze wettelijke bepalingen mag worden afgeweken. De afwijking is mogelijk via:

Driekwart dwingend recht

Van driekwart dwingend recht is sprake wanneer een wettelijke bepaling regelt dat het mogelijk is bij cao een afwijkende afspraak te maken, zowel ten voordele als ten nadele van de werknemer. Afwijken van een bepaling van driekwart dwingend recht is dus alléén mogelijk bij een collectieve arbeidsovereenkomst. Afwijken van deze bepalingen mag niet bij een individuele arbeidsovereenkomst.

Een voorbeeld van een bepaling van driekwart dwingend recht is artikel 672, tweede en derde lid, van boek 7 van het Burgerlijk Wetboek. In dit artikel is geregeld aan welke opzegtermijnen een werkgever zich moet houden als hij de arbeidsovereenkomst opzegt. In een cao kunnen over deze termijnen afwijkende afspraken gemaakt worden.

Semi-dwingend recht

Van semi-dwingend recht is sprake wanneer een wettelijke bepaling regelt dat het mogelijk is bij schriftelijke overeenkomst af te wijken. Dit geldt zowel voor afwijkende afspraken in een individuele arbeidsovereenkomst, als in een cao. Afwijken van een bepaling van semi-dwingend recht mag dus zowel bij een collectieve arbeidsovereenkomst als bij een individuele arbeidsovereenkomst.

Een voorbeeld van een bepaling van semi-dwingend recht is artikel 653, eerste lid, van boek 7 van het Burgerlijk Wetboek. In dit artikel is bepaald dat een werkgever alleen een concurrentiebeding met zijn werknemer kan aangaan als dit schriftelijk is overeengekomen.

Overzichten van bepalingen

Hieronder zijn de overzichten opgenomen van dwingend, driekwart dwingend en semi-dwingend recht uit boek 7, titel 10, van het Burgerlijk Wetboek. De overzichten kunnen als hulpmiddel worden gebruikt bij het maken van cao-afspraken en het sluiten van individuele arbeidsovereenkomsten. Werkgevers en werknemers kunnen daarmee snel een globaal beeld krijgen van welke wettelijke bepalingen wel en niet kan worden afgeweken.

De overzichten zijn zo zorgvuldig mogelijk samengesteld op basis van de huidige tekst van het Burgerlijk Wetboek (stand van zaken oktober 2017). De lijsten bevatten een beknopte weergave van wat momenteel in de wet bepaald is. In voorkomende gevallen is het altijd verstandig om de tekst van de actuele wet zelf te raadplegen, bijvoorbeeld via www.overheid.nl.